Αλλάζουν όλα στις κληρονομιές: Τι ισχύει για σπίτια, διαθήκες, περιουσίες – Τέλος τα «αδελφομοίρια»

Οι προωθούμενες μεταρρυθμίσεις στο Κληρονομικό Δίκαιο σηματοδοτούν μια βαθιά αναδιάρθρωση του πλαισίου που ρυθμίζει τη μεταβίβαση περιουσίας στην Ελλάδα. Μετά από περίπου 80 χρόνια, το ισχύον σύστημα αναδιαμορφώνεται με στόχο να ανταποκριθεί στις σύγχρονες κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες.

Η μεταρρύθμιση επιδιώκει να αντιμετωπίσει φαινόμενα που τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται όλο και συχνότερα, όπως οι μαζικές αποποιήσεις κληρονομιών ή η απαξίωση περιουσιακών στοιχείων που περνούν σε κληρονόμους χωρίς ενδιαφέρον ή δυνατότητα διαχείρισης. Παράλληλα, αρκετές μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις καταλήγουν να υποβαθμίζονται όταν περνούν στη δεύτερη ή τρίτη γενιά. Τα ζητήματα αυτά αποτέλεσαν βασικά παραδείγματα που εξέτασε η νομοπαρασκευαστική επιτροπή που συγκρότησε το Υπουργείο Δικαιοσύνης, με επικεφαλής τον καθηγητή Νομικής και ακαδημαϊκό Απόστολο Γεωργιάδη. Η επεξεργασία του νέου πλαισίου ολοκληρώθηκε πρόσφατα και περιλαμβάνει σειρά παρεμβάσεων που επηρεάζουν το σύνολο των πολιτών και επαναπροσδιορίζουν τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται οι κληρονομιές.

Οι κληρονομικές συμβάσεις και το τέλος της υποχρεωτικής «νόμιμης μοίρας»

Η σημαντικότερη καινοτομία αφορά την εισαγωγή των κληρονομικών συμβάσεων, οι οποίες επιτρέπονται για πρώτη φορά στο ελληνικό δίκαιο. Μέχρι σήμερα ένας πολίτης μπορούσε να μεταβιβάσει την περιουσία του στους συγγενείς του είτε μέσω γονικής παροχής είτε μέσω διαθήκης. Με το νέο σύστημα δίνεται πλέον η δυνατότητα να συναφθεί συμφωνία όσο ο διαθέτης βρίσκεται εν ζωή, ώστε να καθοριστεί από κοινού με τους μελλοντικούς κληρονόμους η κατανομή της περιουσίας.

Στο πλαίσιο μιας τέτοιας συμφωνίας, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να αποφασίσουν ποιος θα λάβει συγκεκριμένα περιουσιακά στοιχεία, όπως για παράδειγμα μια οικογενειακή επιχείρηση ή ακίνητα, χωρίς να δεσμεύονται από τη λεγόμενη «νόμιμη μοίρα», δηλαδή το ποσοστό που μέχρι σήμερα αναγνώριζε υποχρεωτικά ο νόμος σε παιδιά, συζύγους ή άλλους συγγενείς. Οι συμβάσεις αυτές μπορούν να ανατραπούν μόνο εφόσον προκύψει σοβαρός λόγος, όπως συμβαίνει και με τις δωρεές.

Παράλληλα προβλέπεται και η δυνατότητα παραίτησης από την κληρονομιά μέσω σύμβασης, όταν κάποιος δεν επιθυμεί να αποκτήσει ένα περιουσιακό στοιχείο ή κρίνει ότι δεν μπορεί να το αξιοποιήσει. Στην περίπτωση αυτή, ο ενδιαφερόμενος μπορεί να συμφωνήσει με τους υπόλοιπους κληρονόμους να λάβει άλλα περιουσιακά στοιχεία ή χρηματική αποζημίωση.

Τέλος στα «εξ αδιαιρέτου» και στα λεγόμενα «αδελφομοίρια»

Μια ακόμη σημαντική αλλαγή αφορά τον περιορισμό της πρακτικής του «εξ αδιαιρέτου», γνωστής και ως «αδελφομοίρια». Σήμερα πολλά ακίνητα καταλήγουν να ανήκουν ταυτόχρονα σε πολλούς συγκληρονόμους με μικρά ποσοστά, γεγονός που συχνά δημιουργεί αδιέξοδα στη διαχείριση και οδηγεί στην πλήρη εγκατάλειψή τους.

Η νέα ρύθμιση προβλέπει ότι αντί να δημιουργούνται πολλοί συγκύριοι σε ένα ακίνητο, ένας από τους κληρονόμους θα αποκτά ολόκληρο το περιουσιακό στοιχείο και οι υπόλοιποι θα λαμβάνουν χρηματική αποζημίωση ή άλλο περιουσιακό στοιχείο αντί για ποσοστό ιδιοκτησίας. Μόνο σε περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει καμία εναλλακτική περιουσία θα προκύπτει συγκυριότητα. Με τον τρόπο αυτό επιχειρείται να αποφευχθεί ο κατακερματισμός των περιουσιών και ιδιαίτερα των ακινήτων.

Μεγαλύτερο ποσοστό για τους συζύγους

Σημαντική μεταβολή εισάγεται και στον τρόπο κατανομής της κληρονομιάς μεταξύ παιδιών και επιζώντος συζύγου. Σήμερα ο σύζυγος λαμβάνει το 25% της κληρονομιάς, ενώ το υπόλοιπο ποσοστό μοιράζεται στα παιδιά. Με τη νέα ρύθμιση το ποσοστό του συζύγου αυξάνεται στο 33%, γεγονός που συνεπάγεται μικρότερο μερίδιο για τους απογόνους.

Παράλληλα προβλέπεται ειδική προστασία για τον σύντροφο που παραμένει στο κοινό σπίτι μετά τον θάνατο του άλλου, ακόμη και όταν δεν έχει συναφθεί γάμος ή σύμφωνο συμβίωσης. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο σύντροφος θα μπορεί να παραμείνει στην κατοικία τουλάχιστον για τρία χρόνια, εκτός εάν οι κληρονόμοι συμφωνήσουν σε μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Τι ισχύει για τους συντρόφους χωρίς γάμο

Οι νέες διατάξεις επεκτείνουν τις προβλέψεις και σε ζευγάρια που συμβιώνουν χωρίς να έχουν παντρευτεί ή υπογράψει σύμφωνο συμβίωσης. Εφόσον δεν υπάρχουν παιδιά ή άλλοι συγγενείς, ο σύντροφος που παραμένει στη ζωή μπορεί να αναδειχθεί μοναδικός κληρονόμος, αντί η περιουσία να περιέλθει στο Δημόσιο, όπως συμβαίνει σήμερα όταν κάποιος πεθαίνει χωρίς συγγενείς και χωρίς διαθήκη.

Το νέο πλαίσιο περιλαμβάνει επίσης ρυθμίσεις που επιτρέπουν σε έναν ιδιοκτήτη να πουλήσει το σπίτι ή το εξοχικό του ενώ βρίσκεται εν ζωή, να λάβει το αντίτιμο και ταυτόχρονα να συμφωνήσει με τον νέο ιδιοκτήτη ότι θα συνεχίσει να κατοικεί στο ακίνητο για όσο ζει. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να παραμείνει ως ενοικιαστής καταβάλλοντας μίσθωμα.

Έλεγχος στις ιδιόχειρες διαθήκες

Οι ιδιόχειρες διαθήκες εξακολουθούν να ισχύουν, καθώς κάθε πολίτης μπορεί να συντάξει μόνος του τη διαθήκη του και να τη διατηρήσει στο σπίτι ή να την καταθέσει σε συμβολαιογράφο. Ωστόσο, οι νέες διατάξεις ενισχύουν τον έλεγχο όταν μια τέτοια διαθήκη εμφανίζεται μετά τον θάνατο του διαθέτη από συγγενικά πρόσωπα.

Σε αυτές τις περιπτώσεις θα απαιτείται υποχρεωτικός έλεγχος της γνησιότητας μέσω μαρτυριών και πραγματογνωμοσύνης, ώστε να διαπιστωθεί ότι το έγγραφο είναι αυθεντικό. Τον έλεγχο αυτόν θα πραγματοποιεί πλέον ο συμβολαιογράφος, αντί για το δικαστήριο, όπως συνέβαινε μέχρι σήμερα. Η ρύθμιση στοχεύει στον περιορισμό του φαινομένου των πλαστών διαθηκών.

Κληρονομιά με χρέη και περιορισμός των αποποιήσεων

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στη μείωση των αποποιήσεων κληρονομιάς, οι οποίες ανέρχονται σε χιλιάδες κάθε χρόνο. Πολλοί πολίτες απορρίπτουν μια κληρονομιά επειδή φοβούνται ότι θα κληρονομήσουν περισσότερα χρέη από περιουσιακά στοιχεία.

Με το νέο σύστημα ο κληρονόμος θα ευθύνεται για τα χρέη του θανόντος μόνο μέχρι την αξία της κληρονομιάς και όχι με την προσωπική του περιουσία. Οι δανειστές θα μπορούν να ικανοποιούνται αποκλειστικά από την κληρονομική περιουσία, μέσω διαδικασιών εκκαθάρισης που θυμίζουν πλειστηριασμό.

Το νέο Κληρονομικό Δίκαιο περιλαμβάνει επίσης προβλέψεις που επιτρέπουν να κληρονομούν περιουσιακά στοιχεία και άτομα που φροντίζουν ηλικιωμένους, ενώ παρέχει μεγαλύτερη ευελιξία στους γονείς να κατανέμουν την περιουσία τους όχι μόνο με αυστηρή τυπική ισότητα αλλά και με κριτήρια ουσιαστικής δικαιοσύνης. Το σχετικό νομοσχέδιο του Υπουργείου Δικαιοσύνης αναμένεται να τεθεί σε δημόσια διαβούλευση στις αρχές Νοεμβρίου.

Πηγή